Bir şarkı çalar.
Bir fotoğraf düşer önüne.
Bir sokaktan geçerken burnuna tanıdık bir koku gelir.
Ve fark etmeden içinden şu cümle geçer:
“Eskiden her şey daha güzeldi.”
Peki gerçekten öyle miydi?
İnsan durup düşündüğünde şunu fark eder: Geçmişte yaşarken de bugünkü gibi düşünmüyordu.
Peki neden zaman geçtikçe her dönem “daha güzel” görünmeye başlar?
Geçmişe Değil, Hissettiklerimize Özlem Duyarız
İnsan geçmişte yaşanan olaylara değil, o olaylar sırasında hissettiklerine özlem duyar.
Daha az sorumluluk, daha az kaygı, daha az yük… Geçmiş, zihnimizde güvenli bir alan gibidir.
Çünkü artık değişmeyeceğini biliriz. Bugün ise hâlâ belirsizdir, yorucudur ve tamamlanmamıştır. Bu yüzden geçmiş, olduğundan daha huzurlu görünür.
Sosyal psikolog Constantine Sedikides ve arkadaşlarının nostalji üzerine yaptığı çalışmalara göre, nostalji çoğunlukla:
-Güven duygusu
-Aidiyet hissi
-Anlam ve kimlik duygusu ile ilişkilidir.
Yani insan geçmişi değil, kendini daha güvende ve bütün hissettiği hâlini özler.
Hafıza Gerçeği Olduğu Gibi Saklamaz
Beynimiz yaşananları birebir saklamaz. Acıyı törpüler, mutluluğu parlatır. Zor anlar zamanla silikleşir; güzel anlar ise büyür. Bu nedenle özlediğimiz geçmiş, çoğu zaman gerçekte yaşadığımız geçmiş değil, zihnimizin cilaladığı bir versiyondur.
Psikolojide bu durumun bir adı var: Rosy Retrospection (Pembe Anı Etkisi). Araştırmalar, insanların geçmiş deneyimlerini zaman geçtikçe daha olumlu hatırlama eğiliminde olduğunu gösteriyor. Zor anılar silikleşirken, güzel anılar daha baskın hale geliyor. Amerikan Psikoloji Derneği’nin (APA) yayımladığı çalışmalara göre hafıza, yaşananları tarafsız biçimde saklamaz; duygusal olarak bizi koruyacak şekilde yeniden düzenler.
Geri Dönemeyeceğimizi Bildiğimiz İçin Özleriz
İnsanın geçmişe duyduğu özlemin en güçlü nedenlerinden biri şudur: Geçmiş geri gelmez.
Aynı yaşta olamayız.
Aynı insanlarla aynı koşullarda yeniden karşılaşamayız.
Aynı heyecanı, aynı masumiyetle tekrar yaşayamayız.
İnsan zihni, ulaşamayacağını bildiği şeyleri idealleştirir. Tıpkı kapandığını bildiği bir kapının ardını daha değerli görmesi gibi… Geçmişe duyulan özlem, biraz da geri dönüşsüzlüğün yarattığı bir duygudur.
Davranışsal psikolojide bilinen bir gerçek vardır: Ulaşılamayan şeyler daha değerli algılanır. Geçmişin geri gelmeyeceğini bilmek, onu zihnimizde idealize etmemize neden olur.
Her Nesil Kendi Geçmişini Özler
İşin en çarpıcı yanı şudur: Bu duygu her dönemde aynıdır
1990’larda yaşayan biri 1980’leri özlüyordu. 2000’lerin başında olan biri 1990’ları… Bugün yaşayanlar ise 2000’leri, hatta 2010’ların başını. Ama o dönemlerde yaşayan insanlar, o günleri yaşarken “ne güzel zamanlardayız” demiyordu. Çünkü insan, içinde bulunduğu zamanı yaşarken onun değerini fark etmez. Zaman geçip o anlar ulaşılamaz hale geldiğinde, anlam kazanır. Aslında insan geçmişi değil, geçmiş olduğunu fark ettiği anları özler.Psikologlar buna yaşamsal dönem etkisi der. İnsan, yaşarken fark etmediği zamanın değerini, ancak o dönem ulaşılamaz hale geldiğinde anlar.
Geçmiş, Kim Olduğumuzu Hatırlattığı İçin Güzel Gelir
Zaman ilerledikçe üzerimize roller eklenir: Sorumluluklar, beklentiler, zorunluluklar…
Geçmişe baktığımızda ise kendimizi daha sade hatırlarız. Daha az rol, daha çok “ben”.
Bu yüzden geçmiş, sadece bir zaman dilimi değil; kim olduğumuzu hatırladığımız bir aynadır.
Aslında Özlediğimiz Zaman Değil, Anlamdır
Çocukken küçük şeyler yeterliydi. Bir oyun, bir arkadaş, bir akşamüstü…
Bugün ise daha fazlasına sahibiz ama daha az hissediyoruz. Bu yüzden geçmiş, hayatın daha anlamlı olduğu bir dönem gibi görünür. Oysa değişen zaman değil; hayata yüklediğimiz anlamdır.
Varoluşçu psikolojiye göre insan, anlamı kaybettiğinde geçmişi idealize etmeye başlar.
Nostalji Bir Kaçış Değil, Bir Savunma Mekanizmasıdır
Nostalji uzun süre “gereksiz bir geçmişe takılma” olarak görülüyordu.
Ancak modern psikoloji bu fikri terk etti.
Güncel araştırmalar nostaljinin:
Stresi azalttığını
Yalnızlık hissini hafiflettiğini
İnsana anlam ve süreklilik duygusu verdiğini ortaya koyuyor.
Yani nostalji, zihnin zor zamanlarda kendini korumak için kullandığı doğal bir duygusal düzenleme mekanizmasıdır.
Sonuç olarak, Bugün de Bir Gün Özlenecek
Geçmişi özlemek insani bir reflekstir. Ama orada yaşamaya çalışmak, bugünü kaçırmaktır.
İnsan geçmişi özler. Ama fark etmez ki, bugün de yarının geçmişidir.
Yıllar sonra bugünü de aynı cümleyle hatırlayacağız: “Eskiden her şey daha güzeldi.”
Geçmiş geri gelmez. Ama bugün yaşadıklarımız, fark edersek, bir gün özlemle hatırlayacağımız anılara dönüşür.
Yazıyı okumak yerine dinlemek ya da izlemek isterseniz linkten videoya ulaşabilirsiniz;
https://youtu.be/X8v4FfjzBs0